OEE คืออะไร? วิธีคำนวณ OEE และ 6 ความสูญเสียที่ทำให้เครื่องจักรผลิตได้ไม่เต็มที่

ผู้จัดการโรงงานหลายคนรู้สึกว่าเครื่องจักร “ทำงานทั้งวัน” แต่ยอดผลิตกลับไม่ถึงเป้า คำถามคือเวลาหายไปไหน OEE (Overall Equipment Effectiveness) คือตัวชี้วัดที่ตอบคำถามนี้ได้ชัดที่สุด เพราะแยกให้เห็นว่าความสูญเสียมาจากเครื่องหยุด เครื่องเดินช้า หรือของเสีย บทความนี้อธิบายว่า OEE คืออะไร คำนวณอย่างไร และเริ่มเพิ่ม OEE ในโรงงานได้จากตรงไหน

OEE คืออะไร

OEE คือสัดส่วนของเวลาที่เครื่องจักร ผลิตของดีด้วยความเร็วเต็มที่ เมื่อเทียบกับเวลาที่วางแผนให้ผลิต ถ้า OEE เท่ากับ 100% แปลว่าตลอดเวลาที่วางแผนไว้ เครื่องเดินไม่หยุดเลย เดินด้วยรอบเวลามาตรฐาน และไม่มีของเสียแม้แต่ชิ้นเดียว ในความเป็นจริงไม่มีโรงงานไหนได้ 100% แต่ OEE ช่วยให้เห็นว่าช่องว่างที่เหลือมาจากอะไร

OEE เป็นแนวคิดหลักของ TPM (Total Productive Maintenance) และใช้ได้กับเครื่องจักรแทบทุกประเภท ทั้งเครื่อง CNC เครื่องปั๊ม เครื่องฉีด หุ่นยนต์ และไลน์ประกอบ

สูตรคำนวณ OEE

OEE คำนวณจาก 3 องค์ประกอบคูณกัน:

OEE = Availability × Performance × Quality

• Availability (อัตราการเดินเครื่อง) = เวลาเดินเครื่องจริง ÷ เวลาที่วางแผนให้ผลิต บอกว่าเครื่องหยุดไปนานแค่ไหน
• Performance (ประสิทธิภาพความเร็ว) = (รอบเวลามาตรฐานต่อชิ้น × จำนวนชิ้นที่ผลิตทั้งหมด) ÷ เวลาเดินเครื่องจริง บอกว่าตอนที่เดินอยู่ เครื่องเดินช้ากว่าที่ควรหรือไม่
• Quality (อัตราของดี) = จำนวนชิ้นงานดี ÷ จำนวนชิ้นที่ผลิตทั้งหมด บอกว่าผลิตออกมาแล้วเสียไปเท่าไร

ตัวอย่างการคำนวณ (ตัวเลขสมมติ)

เครื่อง CNC หนึ่งเครื่องมีแผนผลิต 1 กะ เท่ากับ 480 นาที ระหว่างกะเครื่องหยุดรวม 60 นาที (รอวัตถุดิบ เปลี่ยนงาน เครื่องขัดข้อง) รอบเวลามาตรฐานคือ 1 นาทีต่อชิ้น ทั้งกะผลิตได้ 380 ชิ้น เป็นงานดี 361 ชิ้น

• Availability = 420 ÷ 480 = 87.5%
• Performance = (1 × 380) ÷ 420 = 90.5%
• Quality = 361 ÷ 380 = 95.0%
• OEE = 0.875 × 0.905 × 0.950 ≈ 75.2%

ตรวจสอบอีกวิธีได้จาก (งานดี × รอบเวลามาตรฐาน) ÷ เวลาที่วางแผน = 361 ÷ 480 ≈ 75.2% ค่าที่ได้ต้องตรงกัน ถ้าไม่ตรง แสดงว่าข้อมูลที่เก็บมาบางตัวคลาดเคลื่อน

6 Big Losses: ความสูญเสีย 6 อย่างที่ทำให้ OEE ต่ำ

แต่ละองค์ประกอบของ OEE มีความสูญเสียหลักอยู่ 2 อย่าง รวมเป็น 6 อย่าง:

1. เครื่องเสีย (Breakdowns) เครื่องขัดข้องจนต้องหยุดซ่อม กระทบ Availability
2. การตั้งเครื่องและเปลี่ยนงาน (Setup and adjustments) เวลาเปลี่ยนแม่พิมพ์ จิ๊ก หรือโปรแกรม กระทบ Availability
3. หยุดสั้น ๆ บ่อย ๆ (Small stops) ชิ้นงานติด เซนเซอร์ทำงานผิด รอพนักงานป้อนชิ้นงาน กระทบ Performance
4. เดินช้ากว่ามาตรฐาน (Reduced speed) ลดความเร็วเพราะกลัวของเสียหรือเครื่องไม่สมบูรณ์ กระทบ Performance
5. ของเสียช่วงเริ่มเดินเครื่อง (Startup rejects) ชิ้นงานที่เสียระหว่างปรับเครื่องหลังเปลี่ยนงาน กระทบ Quality
6. ของเสียระหว่างผลิต (Production rejects) ชิ้นงานหลุดพิกัดจากเครื่องมือสึกหรือเครื่องจักรขยายตัว กระทบ Quality

ความสูญเสียที่มองข้ามง่ายที่สุดคือข้อ 3 และ 4 เพราะเครื่อง “ดูเหมือนเดินอยู่” แต่เมื่อรวมทั้งเดือนกลับเป็นเวลาที่หายไปจำนวนมาก

ทำไมการจดด้วยมือทำให้ OEE เพี้ยน

หลายโรงงานเริ่มจากให้พนักงานจดเวลาหยุดเครื่องลงกระดาษหรือ Excel ซึ่งดีกว่าไม่วัดเลย แต่มักมีปัญหาเหล่านี้:

• การหยุดสั้น ๆ ไม่กี่นาทีไม่ถูกจด เพราะจดไม่ทันหรือคิดว่าไม่สำคัญ
• สาเหตุการหยุดถูกบันทึกไม่ตรงกันในแต่ละกะ ทำให้วิเคราะห์ต่อไม่ได้
• ตัวเลขมาถึงผู้จัดการช้า แก้ปัญหาได้หลังจากเสียหายไปแล้ว
• รอบเวลามาตรฐานไม่ได้อัปเดตตามโปรแกรมจริง ทำให้ Performance สูงหรือต่ำเกินจริง

เพิ่ม OEE อย่างไรให้ได้ผล

1. วัดอัตโนมัติจากเครื่องจักรก่อน

เชื่อมต่อเครื่อง CNC หุ่นยนต์ และเครื่องจักรอื่นเข้าระบบเก็บข้อมูล ให้สถานะเดิน หยุด และจำนวนชิ้นถูกบันทึกเอง แล้วให้พนักงานเลือกสาเหตุการหยุดจากรายการที่กำหนดไว้ จะได้ข้อมูลที่ครบและเทียบกันได้ทุกกะ

2. แก้ความสูญเสียที่ใหญ่ที่สุดทีละเรื่อง

เรียงสาเหตุการหยุดตามเวลาที่เสียไป (Pareto) แล้วเริ่มจากเรื่องที่ใหญ่ที่สุด เช่น เวลาเปลี่ยนงานนาน ใช้แนวคิด SMED และจิ๊กเปลี่ยนเร็ว หรือรอพนักงานป้อนชิ้นงาน ใช้หุ่นยนต์ป้อนชิ้นงานเครื่อง CNC

3. ลดของเสียที่ต้นเหตุ

ถ้า Quality ต่ำเพราะขนาดชิ้นงานค่อย ๆ หลุดพิกัด การนำผลวัดไปปรับค่า Offset ของเครื่องให้ทันเวลาช่วยได้มาก ดูแนวทางได้ที่ Auto Offset สำหรับ FANUC CNC

4. ทำให้ทุกคนเห็นตัวเลขเดียวกัน

แสดง OEE และสาเหตุการหยุดบนจอที่หน้างานและในห้องประชุม ทีมผลิต ซ่อมบำรุง และคุณภาพจะคุยกันด้วยข้อมูลชุดเดียวกัน แทนการคาดเดา

คำถามที่พบบ่อย

OEE เท่าไรถึงเรียกว่าดี?

ขึ้นกับประเภทงานและอุตสาหกรรม สิ่งสำคัญกว่าตัวเลขเปรียบเทียบคือแนวโน้มของเครื่องจักรเราเอง ให้วัดอย่างสม่ำเสมอ แล้วดูว่าดีขึ้นหลังแก้ปัญหาแต่ละเรื่องหรือไม่

ควรคิด OEE เวลาพักและเวลาที่ไม่มีแผนผลิตหรือไม่?

ไม่ควร OEE ใช้เฉพาะเวลาที่วางแผนให้ผลิต เวลาพักตามกำหนดหรือวันที่ไม่มีแผนผลิตให้หักออกก่อนคำนวณ ส่วนการหยุดที่ไม่ได้วางแผน เช่น รอวัตถุดิบ ต้องนับเป็นความสูญเสีย

ใช้กับเครื่องจักรเก่าได้ไหม?

ได้ในเครื่องส่วนใหญ่ เครื่องที่ไม่มีพอร์ตสื่อสารสามารถอ่านสัญญาณสถานะหรือติดเซนเซอร์นับชิ้นเพิ่มได้ วิศวกรจะสำรวจเครื่องแต่ละรุ่นก่อนเลือกวิธีเชื่อมต่อ

เริ่มวัด OEE กับ NKE

NKE ออกแบบระบบเก็บข้อมูลเครื่องจักร แสดง OEE สถานะเครื่อง และสาเหตุการหยุด พร้อมงานปรับปรุงหน้างาน ตั้งแต่จิ๊ก หุ่นยนต์ป้อนชิ้นงาน ไปจนถึงโซลูชันเครื่องจักร CNC และระบบอัตโนมัติในโรงงาน เล่าโจทย์ของคุณผ่านแบบฟอร์มติดต่อ โทร 02-746-7196 หรือ LINE @nke.th